Maturalny Kalendarz Adwentowy, dzień 1.

Darmowe powtórki maturalne przed Tobą!

Dziś powtórz ze mną: streszczenie i fragmenty „Makbeta”, motywy z „Antygony”, konteksty do „Zbrodni i kary” i zadanie z cechami epoki.

Streszczenie Makbeta

Po zwycięskiej bitwie Makbet i Banko spotykają na wrzosowisku trzy czarownice. Wiedźmy przepowiadają Makbetowi, że zostanie najpierw thanem Kawdoru, a później królem Szkocji, a Banko ma być ojcem rodu przyszłych władców. Niedługo potem pierwsza część przepowiedni się spełnia — Makbet otrzymuje tytuł thanu Kawdoru, co budzi w nim i jego żonie ambicję oraz pragnienie władzy.

Po przeczytaniu listu Makbeta Lady Makbet namawia go do zamordowania króla Dunkana, który ma zatrzymać się w ich zamku. Pod jej presją, choć pełen wahań i wyrzutów sumienia, Makbet decyduje się na zbrodnię. W nocy zabija Dunkana, po czym wraz z żoną upozorowuje winę na jego służbę. Następnego dnia Makbet zostaje ogłoszony królem.

Obawiając się przepowiedni o potomstwie Banka, Makbet zleca zabójstwo swojego dawnego przyjaciela i jego syna Fleance’a. Banko ginie, ale Fleance ucieka, co niepokoi tyrana. Podczas uczty Makbet zaczyna widzieć ducha Banka, co zdradza jego rosnące szaleństwo i wywołuje panikę Lady Makbet.

Przerażony i coraz bardziej podejrzliwy Makbet ponownie szuka czarownic. Te dają mu kolejne, pozornie pocieszające przepowiednie: że nikt zrodzony z kobiety nie może go pokonać oraz że będzie bezpieczny, dopóki las Birnamski nie ruszy na Dunzynan. Makbet wierzy w ich dosłowne brzmienie i czuje się niezwyciężony.

Tymczasem zleca kolejne morderstwo — wysłannicy Makbeta zabijają żonę i dziecko Makdufa. Rozpala to pragnienie zemsty. Makduf ucieka do Anglii, gdzie wraz z Malcolmem, synem Dunkana, gromadzi wojska przeciw tyranowi. Armia wrogów rusza na Dunzynan; żołnierze, by się ukryć, niosą przed sobą gałęzie wycięte w lesie Birnamskim — spełnia się kolejna przepowiednia.

Lady Makbet popada w obłęd, dręczona wyrzutami sumienia; lunatykuje, obsesyjnie próbuje zmyć „plamę krwi” ze swoich rąk. W końcu popełnia samobójstwo. Makbet, mimo rozpaczy, szykuje się do walki i z desperacją broni swojej władzy.

W ostatecznej bitwie Makduf staje z Makbetem twarzą w twarz. Wyjawia, że „nie jest zrodzony z kobiety” w zwykły sposób — przyszedł na świat przez cesarskie cięcie, co obala Makbetową wiarę w przepowiednię. Makduf zabija Makbeta, a Malcolm zostaje ogłoszony nowym królem Szkocji, przywracając porządek w królestwie.

---

---

Wybrane fragmenty Makbeta

Makbet zastanawia się nad dokonaniem wątpliwości – topos psychomachii

Gdyby z uczynkiem skończyło się wszystko,
Byłoby dobrze czyn wykonać spiesznie;
Gdyby morderstwo, swe niszcząc następstwa,
Pomyślność śmiercią jego nam złowiło;
Gdyby wszystkiego ten cios był tu końcem,
Choćby tu tylko, tu, na tym wybrzeżu
Ziemskiego życia: bez trwogi bym przyjął
Wszystko, co może za grobem mnie czekać;
Lecz w takich sprawach zawsze tu sąd mamy;
Krwawa nauka, przez nas samych dana,
Na mistrza swego odwraca się zgubę;
Bezstronną dłonią sprawiedliwość zbliża
Zatruty przez nas kielich do ust naszych.
Nad nim tu dzisiaj podwójna straż czuwa:
Naprzód, jak krewny jego i poddany
Dwa mam powody wzdrygać się przed czynem;
Potem, jak jego gospodarz, winienem
Drzwi jego izby przed mordercą zamknąć,
Nie sam na głowę jego nóż podnosić.
A potem, Duncan tak łagodnie władał,
Na tronie swoim posadził cnót tyle,
Że wszystkie, jakby chór świętych aniołów,
Głosem od trąby grzmotu potężniejszym,
Przeciw tej czarnej odezwą się zbrodni;
Litość, jak nagie, nowo narodzone
Na skrzydłach burzy lecące niemowlę,
Lub jak niebieski posłaniec, cherubin,
Na niewidomym powietrznym rumaku,
W każde by oko czyn dmuchała krwawy,
I w łez potoku zatopiła wichry.
Jedyną moich zamiarów ostrogą
Moja ambicja, własną pochopnością
Za szranki celów swych przeskakująca.

---

Lady Makbet namawia męża do zbrodni

MAKBET Dalszego kroku w sprawie tej nie zrobim. Tyle niedawno zlał na mnie honorów; Na złotąm chwałę u ludzi zarobił, Chciałbym ją w całej dziś świetności nosić, A nie tak prędko z pogardą odrzucać. LADY MAKBET Alboż pijaną była ta nadzieja, W którąś się ubrał? Czyli spała dotąd? A rozbudzona blednieje z przestrachu Na myśl, tak skrzętnie wprzód pielęgnowaną? Tak samo odtąd miłość twoją cenię. Czyliż się lękasz w twoim być uczynku I rezolucji, czym jesteś w twej żądzy? Chcesz mieć, co krasą zdaje ci się życia, A razem w własnym uznaniu być tchórzem, Za „chciałbym” w pogoń wysyłać „lecz nie śmiem”, Jak kot w przysłowiu. MAKBET O cicho, skończ, proszę! Śmiem wszystko zrobić, co mężom przystoi, A kto śmie więcej, ten nie jest człowiekiem. LADY MAKBET Jakież to bydlę było ci podnietą, Żeś mi się z twoim otworzył zamiarem? Gdyś śmiał to zrobić, wtedy byłeś mężem; Bądź więcej, niźli byłeś, będziesz razem I więcej mężem. Ni ci czas, ni miejsce Sprzyjały ongi, sam chciałeś je stworzyć; Dziś przyszły same, a ty serce tracisz? Karmiłam dzieci i wiem, jak jest drogie Przy matki łonie wiszące niemowlę, A przecie, gdy się uśmiechało do mnie, Pierś bym wyrwała z dziąsł jego bezzębnych, A mózgiem jego zbryzgałabym kamień, Gdybym przysięgła, tak jak ty przysiągłeś! MAKBET Gdy się nie uda zamiar — LADY MAKBET To nie uda! Dośrubuj męstwo do ostatnich gwintów, A rzecz się uda. Skoro Duncan zaśnie — Męcząca podróż sen mu ześle łatwy — Dwóch jego dworzan tak winem upoję, Że pamięć wszelka, ta mózgu strażnica, W dym się ulotni, siedlisko rozumu W alembik przejdzie; kiedy w śnie zwierzęcym, Jak gdyby w śmierci, natura ich legnie, Czegóż z Duncanem nie potrafim zrobić? Trudnoż nam będzie na pijanych dworzan Naszego dzieła całą zwalić winę? MAKBET Ródź tylko synów! Twój hart nieugięty Mężów jedynie powinien kształtować! Naszemu słowu czyż świat nie uwierzy, Gdy krwią pobroczym izby jego stróżów, Do czynu własnej broni ich użyjem, Że to ich sprawa? LADY MAKBET Kto by się odważył Inaczej myśleć, gdy krzyki usłyszy Boleści naszej nad Duncana śmiercią? MAKBET Postanowiłem. Do strasznego czynu Przywołam wszystkie duszy mej potęgi. Idźmy pozorem pięknym zwodzić gości, Serc kłamstwo ukryć w twarzy kłamliwości! / Wychodzą. /

---

Reakcja Makbeta na śmierć żony i monolog na temat życia – topos życia snu i topos życia teatru

SEYTON

Królowa umarła.


MAKBET

Później jej trochę należało umrzeć;
Na słowa takie czas jeszcze nie przyszedł.
Jutro po jutrze i po jutrze jutro,
Wolnym się krokiem od dnia do dnia czołga,
Aż do ostatniej wszech czasów sylaby,
A wszystkie wczoraj nasze przyświecały
Głupcom na drodze do prochów mogiły.
Zgaśnij, o zgaśnij świeco krótkotrwała!
To życie tylko cieniem jest przelotnym,
Nędznym aktorem, co przez swą godzinę
Na scenie świata pawi się i puszy,
I milknie potem; to opowiadana
Z krzykiem i furią powieść przez idiotę,
Nic nie znacząca.

---

Motywy z Antygony

---

---

Motyw władzy — władza w Antygonie ukazana jest jako siła, która łatwo prowadzi do nadużyć. Kreon, pewny swojej pozycji, staje się despotą i przedkłada państwowe prawo nad wartości moralne. Jego nieustępliwość pokazuje, że władca, który nie słucha poddanych, sprowadza katastrofę na państwo i siebie.

Motyw konfliktu tragicznego – konflikt tragiczny polega na zderzeniu dwóch równorzędnych racji: praw boskich, których broni Antygona, oraz praw państwowych, których strzeże Kreon. Każda decyzja prowadzi do klęski, bo nie istnieje rozwiązanie „dobre dla wszystkich”. Tragizm bohaterów wynika z tego, że muszą działać według własnych zasad, choć każda droga kończy się tragedią.

Motyw idealisty – Antygona jest idealistką, która wierzy w niezmienne, wyższe prawa moralne. Działa z przekonania, że obowiązek wobec rodziny i bogów stoi ponad ludzkimi zakazami. Jej postawa jest konsekwentna i bezkompromisowa, nawet jeśli oznacza śmierć.

Motyw buntu – bunt Antygony jest formą sprzeciwu wobec opresyjnej władzy Kreona. Bohaterka świadomie łamie zakaz, aby ocalić godność zmarłego brata i zachować wierność wyższym wartościom. Jej bunt staje się symbolem walki jednostki z niesprawiedliwym prawem.

Relacja jednostki ze społeczeństwem – Antygona reprezentuje jednostkę kierującą się sumieniem, natomiast Kreon uosabia interes państwa i porządek społeczny. Ich starcie pokazuje, że gdy społeczeństwo tłumi głos jednostki, rodzi się konflikt nie do rozwiązania. Dramat podkreśla, że harmonia społeczna wymaga dialogu między prawem a moralnością.

Dążenie do celu – Antygona realizuje swój cel — pochowanie Polinejkesa — z pełną determinacją, świadoma konsekwencji. Kreon również uporczywie dąży do utrzymania własnego prawa, choć jego upór prowadzi do tragedii. Motyw pokazuje, że konsekwencja bez refleksji może prowadzić zarówno do heroizmu, jak i do katastrofy.

---

Konteksty do Zbrodni i kary

---

---

KONTEKSTY FILOZOFICZNE DO ZBRODNI I KARY

• Nihilizm Odrzucenie tradycyjnych norm moralnych i wartości; świat nie ma obiektywnego sensu, więc człowiek sam go nadaje. Raskolnikow chwilowo przyjmuje nihilistyczny sposób myślenia, odrzucając ustalone zasady dobra i zła.
• Teoria Hegla – wielkie jednostki (jednostka wybitna) Wybitni ludzie mają prawo przekraczać istniejące normy, jeśli prowadzi to do postępu dziejów. Raskolnikow interpretuje tę ideę na swój sposób, uzasadniając zbrodnię rzekomym „wyjątkowym prawem” jednostki do zmiany świata.
• Determinizm społeczny Warunki życia, bieda, otoczenie i struktura społeczna wpływają na zachowanie człowieka i ograniczają jego wolność wyboru. W powieści nędza Petersburga, samotność i brak perspektyw silnie kształtują psychikę Raskolnikowa.
• Empiryzm Poznanie opiera się na doświadczeniu i obserwacji rzeczywistości, nie na abstrakcyjnych teoriach. Można pokazać, że teoria Raskolnikowa o „ludziach niezwykłych” zawiodła, bo została stworzona bez oparcia w realnym doświadczeniu — życie zweryfikowało ją boleśnie.

---

KONTEKSTY LITERACKIE DO ZBRODNI I KARY

• „Lalka” – Bolesław Prus Wewnętrzne rozdarcie bohatera, pytania o sens życia, konfrontacja ideałów z brutalną rzeczywistością; podobny psychologizm i rozbudowana warstwa moralna.
• „Dziady cz. III” – Adam Mickiewicz Wina, kara, bunt jednostki przeciw światu, cierpienie jako droga przemiany; zestawialne z duchową walką Raskolnikowa.
• „Makbet” – William Szekspir Zbrodnia prowadząca do psychicznego upadku, halucynacje, obsesja winy; paralela z psychicznym rozpadem Raskolnikowa.
• „Inny świat” – Gustaw Herling-Grudziński Moralność w skrajnych warunkach, test człowieczeństwa, wpływ systemu na decyzje jednostki; zestawienie z determinacją społeczną u Dostojewskiego.
• „Jądro ciemności” – Joseph Conrad Badanie natury zła, przekraczanie granic moralnych, wpływ środowiska na zachowania człowieka; kontekst dla teorii „wybitnej jednostki”.
• „Proces” – Franz Kafka Motyw winy, niezrozumiałych systemów i wewnętrznego rozdarcia; choć inny gatunkowo, świetnie pasuje do rozmowy o winie psychologicznej.
• „Przedwiośnie” – Stefan Żeromski Kryzys wartości, poszukiwanie idei i rozczarowanie światem; powiązanie z zawiedzionym idealizmem Raskolnikowa.

---

Zadanie: Rozpoznawanie epoki na podstawie dzieła sztuki

---

Polecenie

Który z obrazów (A lub B) jest typowy dla baroku? Wskaż dwie cechy barokowego obrazu, które to potwierdzają. W uzasadnieniu odwołaj się do obu obrazów.

---

Przykładowa odpowiedź

Barokowy jest obraz B.

Świadczą o tym m.in. silne kontrasty światła i cienia (chiaroscuro) oraz dynamiczna kompozycja, pełna ruchu i emocjonalnego napięcia, typowa dla estetyki baroku. Na obrazie wykorzystano także motyw vanitas – przemijania, gdyż chłopiec wydaje się rozpalony, być może też jad jaszczurki jest śmiertelny. Pierwszy z obrazów natomiast zawiera odwołania do antyku (bogini rzymska), co było typowe dla renesansu.

---

Konspekt rozprawki

Jeśli chcesz nauczyć się pisać rozprawki na 35 punktów, zapraszam do swojego Kursu rozprawkowego

---