Maturalny Kalendarz Adwentowy, 4. grudnia

Akt I

W domu Harpagona rozmawiają potajemnie Eliza i Walery. On przypomina jej, że kiedyś uratował ją od utonięcia, a teraz – ukrywając swoje pochodzenie – zatrudnił się jako rządca w domu jej ojca tylko po to, by być blisko ukochanej. Eliza boi się gniewu Harpagona, opinii ludzi i tego, że Walery kiedyś ją porzuci. On zapewnia ją o stałości uczuć i radzi, by zjednała sobie brata Kleanta, podczas gdy on sam „urabia” ojca, udając służalczość i podziw dla jego skąpstwa.

Potem pojawia się Kleant, który wyznaje Elizie, że kocha Mariannę, ubogą dziewczynę opiekującą się chorą matką. Skarży się na skąpstwo ojca, przez które nie może wesprzeć ukochanej tak, jakby chciał. Rodzeństwo rozważa, jak powiedzieć Harpagonowi o swoich uczuciach, a w razie odmowy – nawet ucieczkę z domu.

Na scenie pojawia się Harpagon i służący Strzałka (Strzałka/La Flèche). Harpagon podejrzewa go o szpiegowanie i kradzież, przeszukuje mu kieszenie, wygłasza tyradę o złodziejach czyhających na jego majątek. Zostawszy sam, rozpacza nad tym, jak trudno ochronić wszystkie pieniądze trzymane w domu – wspomina o zakopanej szkatułce z dziesięcioma tysiącami talarów i obsesyjnie boi się kradzieży.

W kolejnej scenie do Harpagona dołączają Eliza i Kleant. Ojciec szybko zmienia ton, udaje, że tylko „marzył na głos” o posiadaniu takiego skarbu, i zaprzecza, że naprawdę ma zakopane pieniądze. Następnie zwołuje domowników, by ogłosić plany matrymonialne: chce wydać Elizę za znacznie starszego, zamożnego Anzelma, bez posagu, a sam zamierza poślubić… Mariannę, w której zakochany jest Kleant. Synowi zaś planuje znaleźć „korzystną” żonę – bogatą wdowę. Walery, jako rządca, obłudnie popiera decyzje Harpagona, żeby zdobyć jego zaufanie. Kleant i Eliza są przerażeni tymi planami.

Akt II

Kleant rozpaczliwie potrzebuje pieniędzy – chce pożyczyć znaczną sumę, by móc działać niezależnie od ojca i mieć środki na ewentualny ślub z Marianną. Strzałka załatwia mu kontakt z lichwiarzem, który zgadza się pożyczyć 15 tysięcy franków, ale na bardzo niekorzystnych warunkach: za ogromny procent, częściowo w przedmiotach, ubraniach i kosztownościach. Kleant, nie mając wyjścia, godzi się na tę lichwę.

Wkrótce okazuje się, że tajemniczym lichwiarzem jest… Harpagon, który ukrywa swoją tożsamość. Gdy prawda wychodzi na jaw, dochodzi do gwałtownej kłótni ojca z synem – Harpagon zarzuca Kleantowi rozrzutność, a Kleant wytyka ojcu nieludzkie skąpstwo, posuwające się do lichwy na własnym dziecku.

Do domu przychodzi Frozyna, zawodowa swatka. Informuje Harpagona, że prowadzi rozmowy z Marianną i jej matką, i zapewnia go, że dziewczyna jest skłonna go poślubić. Aby zdobyć pieniądze i nagrodę, Frozyna bez skrupułów pochlebia Harpagonowi: chwali jego „młody wygląd” i rzekomą hojność, obiecuje, że tak atrakcyjny mąż na pewno zdobędzie serce dziewczyny. Jednocześnie Strzałka ostrzega ją, że Harpagon jest tak skąpy, iż nie ma co liczyć na porządne wynagrodzenie. Swatka szybko przekonuje się, że to prawda – Harpagon próbuje „zorganizować” małżeństwo tak, by wydać jak najmniej pieniędzy, nie myśląc o uczuciach dzieci.

Akt III

Na początku aktu Harpagon omawia z Frozyną szczegóły małżeństwa z Marianną. Swatka obiecuje, że przekona dziewczynę, mimo różnicy wieku i skąpstwa przyszłego męża, bo liczy na jego majątek. Harpagon, pochłonięty myślą o tanim ożenku, wciąż liczy koszty posagu i wesela.

Harpagon wydaje polecenia służącym i Jakubowi – kucharzowi i woźnicy – w sprawie przyjęcia na cześć Marianny. Żąda, by jedzenie było jak najtańsze, a konie jak najmniej karmione i używane. Jakub ironicznie komentuje skąpstwo pana, co prowadzi do komicznej scysji; Walery, chcąc przypodobać się Harpagonowi, udaje, że go broni i gani Jakuba, dzięki czemu utrzymuje pozycję „wiernego rządcy”.

Do domu przybywa Marianna z Frozyną. Kiedy dziewczyna spotyka Kleanta, oboje rozpoznają się – to oni są w sobie zakochani. Sytuacja staje się niezwykle niezręczna: Harpagon chełpi się swoim majątkiem i planowanym małżeństwem, a Kleant, chcąc uratować ukochaną, zaczyna „robić honory domu”, zachowuje się wobec niej jak adorator, oferuje jej słodycze, przekąski i drobne upominki. Idzie nawet tak daleko, że zdejmuje pierścień z palca ojca i wręcza go Mariannie jako „podarunek od Harpagona”, co doprowadza skąpca do furii – choć przy gościach nie może wybuchnąć otwarcie.

Harpagon coraz bardziej podejrzewa, że syn darzy Mariannę uczuciem i z przerażeniem obserwuje ich porozumiewawcze spojrzenia. Postanawia tym mocniej bronić swoich planów małżeńskich i majątkowych.

Akt IV

Młodzi – Kleant, Eliza, Walery i Frozyna – omawiają swoją sytuację. Frozyna wyrzuca im, że nie powiedzieli jej wcześniej o swoich uczuciach; teraz jednak postanawia im pomóc. Wspólnie snują intrygę: trzeba doprowadzić do tego, by Harpagon zrezygnował z małżeństwa z Marianną i zgodził się na ślub dzieci z ukochanymi. Frozyna obiecuje znaleźć kobietę, która udawałaby bogatą hrabinę zakochaną w Harpagonie – liczą, że perspektywa jeszcze korzystniejszego małżeństwa skłoni go do porzucenia planów względem Marianny.

Harpagon tymczasem, chorobliwie podejrzliwy, śledzi każdy ruch domowników. W jednej ze scen przyłapuje Kleanta na całowaniu ręki Marianny i wyciąga z tego jednoznaczne wnioski: syn chce mu „odebrać” narzeczoną. Dochodzi do gwałtownej kłótni – Harpagon wyrzuca Kleantowi rozrzutność, bratanie się z „jego kobietą” i brak szacunku. Kleant wprost mówi, że Marianna jest jego ukochaną i że to on powinien się z nią ożenić. Harpagon wściekle odpowiada, że woli raczej wydziedziczyć syna niż pozwolić, by ten poślubił Mariannę.

Strzałka wykorzystuje zamieszanie: zna miejsce ukrycia szkatułki Harpagona i kradnie ją z ogrodu, po czym przekazuje Kleantowi. Skąpiec wkrótce odkrywa zniknięcie szkatułki i popada w rozpacz na granicy obłędu – jest przekonany, że utracił sens życia. Podejrzewa wszystkich dookoła o kradzież: dzieci, służbę, Walerego, nawet gości. Postanawia wszcząć oficjalne śledztwo.

Akt V

Harpagon zwraca się do komisarza (urzędnika prowadzącego śledztwo) i szczegółowo opisuje kradzież szkatułki: ile było w niej pieniędzy, w jakiej walucie, gdzie była ukryta. Domaga się natychmiastowego znalezienia złodzieja i odzyskania całej sumy. Komisarz zaczyna przesłuchania.

Wchodzi Jakub, początkowo przekonany, że komisarz to kolejny gość weselny. Gdy dowiaduje się o kradzieży, postanawia się zemścić na Walerym (który wcześniej go zbił) i fałszywie oskarża go o kradzież szkatułki. Walery zostaje zatrzymany, a jego chaotyczne tłumaczenia Harpagon interpretuje na jego niekorzyść – skąpiec jest gotów uwierzyć w każdą wersję, byle znaleźć winnego i odzyskać pieniądze.

Podczas przesłuchania Walery, chcąc się bronić, zdradza wreszcie swoją prawdziwą tożsamość: jest synem bogatego szlachcica z Neapolu, Anzelma, który wiele lat wcześniej rzekomo zginął w katastrofie morskiej. Walery jako dziecko został wówczas rozdzielony z rodziną i od tamtej pory żył pod przybranym nazwiskiem. Wkrótce w domu zjawia się sam Anzelm, który – słuchając opowieści Walerego – rozpoznaje w nim swojego zaginionego syna. W toku rozmów okazuje się także, że Marianna jest jego córką, a więc Walery i Marianna są rodzeństwem i dziećmi Anzelma, co wreszcie wyjaśnia ich pochodzenie.

Kiedy na jaw wychodzi, że Eliza kocha Walerego, a Kleant – Mariannę, Anzelm deklaruje, że chętnie sfinansuje małżeństwa młodych i zadba o ich zabezpieczenie materialne. Harpagon, wciąż myślący przede wszystkim o swoich pieniądzach, godzi się ostatecznie na śluby pod warunkiem, że: odzyska swoją szkatułkę, Anzelm pokryje wszystkie koszty wesel, a on sam zachowa cały majątek i nie będzie musiał dawać dzieciom wysokich posagów.

Dzięki odnalezieniu szkatułki (Kleant oddaje ją ojcu w zamian za zgodę na ślub) i hojności Anzelma konflikt zostaje rozwiązany. Harpagon kończy sztukę szczęśliwy nie z powodu szczęścia dzieci, lecz dlatego, że ma z powrotem swoje pieniądze i nie wyda ani grosza na wesele – typowy finał komedii charakterów, w której skąpstwo zostaje ośmieszone, ale bohater do końca pozostaje sobą.