Średniowiecze – powtórzenie wiadomości

Średniowiecze (V-XV w.)

Średniowiecze (V–XV wiek) to epoka zdominowana przez teocentryzm, czyli przekonanie, że centrum świata i wszelkiej refleksji jest Bóg. Życie człowieka postrzegano jako drogę do zbawienia, a celem było osiągnięcie życia wiecznego. Literaturę i kulturę kształtował Kościół: powstawały kazania, hagiografie (żywoty świętych), pieśni religijne i kroniki. Ważnymi ideami były uniwersalizm (jeden język — łacina; jedna religia; wspólnota kultury europejskiej) oraz porządek feudalny określający stosunki społeczne. Człowieka ujmowano w modelach wzorcowych: asceta–święty, rycerz, władca idealny. Styl epoki opierał się na symbolice, alegorii i dwutorowości kultury — elitarnej łacińskiej i ludowej. Kończy ją kryzys religijny, rozwój miast i początki renesansu.

Omówienie wszystkich epok znajdziesz tutaj:

---

Ramy czasowe i tło historyczne

Ramy czasowe:

• V – XV wiek.
• 476 – 1453 — upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego — upadek Cesarstwa Bizantyjskiego.

Tło historyczne:

• 313 – Edykt Mediolański rzymskiego cesarza Konstantyna Wielkiego (zezwolenie chrześcijanom na swobodę kultu religijnego).
• 392 – Teodozjusz Wielki ustanawia chrześcijaństwo religią obowiązującą w Cesarstwie.
• 966 – chrzest Polski przyjęty przez Mieszka I.
• 1450- wynalezienie ruchomej czcionki przez Jana Gutenberga.
• 1492 odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba.

Nazwa

• Nazwa nadana przez autorów XV i XVI wieku, którzy wiekami pośrednimi nazywali te pomiędzy antykiem, a czasami im współczesnymi.
• Media aetas/medium aevum — okres pośredni.
• Początkowo nazwa miała znaczenie negatywne, podkreślała mroczny okres głębokiego kryzysu, z którego Europa podniosła się dopiero w renesansie.

Twórcy

• Gall Anonim „Kronika Polska”
• Wincenty Kadłubek „Kroniki Polskie”
• Jan Długosz „Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego”
• John Milton „Raj utracony”
• Św. Augustyn „Wyznania”
• Św. Tomasz „Summa Teologiczna”
• Francois Villon „Wielki testament”
• Dante Alighieri „Boska komedia”

Filozofia

Św. Augustyn:

• Dualizm duszy i ciała – ciało jako grzeszna część ludzkiej natury, a dusza jako cząstka wieczna.
• Zło jest brakiem dobra, wszędzie tam, gdzie nie ma Boga (dobra) panuje zło.
• W dziejach ludzkości toczy się walka „Civitas Dei” (miasta Bożego) z „Civitas terrena” (miastem ziemskim).
• „Wyznania”.

Św. Tomasz:

• Hierarchiczność świata i drabina bytów.
• Człowiek jako istota wybrana przez Boga, usytuowana pomiędzy aniołami a zwierzętami.
• Tomasz podał 5 racjonalnych dowodów na istnienie Boga, m.in. z ruchu, z przyczyny, z konieczności.
• „Summa teologiczna”

Św. Franciszek:

• Miłość do świata i radość życia.
• Wszystko, co stworzył Bóg jest dobre.
• Bóg jest obecny we wszystkich stworzeniach – zwięrzęta określał jako braci mniejszych.
• Odrzucał skrajny dualizm ciała i duszy.
• Ubóstwo nie musi być tylko cierpieniem.
• Ubóstwo jako naśladowanie Chrystusa – występował przeciwko bogaceniu się Kościoła.

Teocentryzm – Założenie, że Bóg jest najważniejszą istotą, stojąca w centrum wszechświata.

Uniwersalizm średniowieczny – wspólnota religii (chrześcijaństwo), języka (łacina) i ustroju (monarchia) w całej średniowiecznej Europie.

Dualizm – podkreślanie podziału na duszę i ciało, z dążeniem do podporządkowania spraw cielesnych dobru duchowemu.

---

Sztuka

Pietà

• Ukazywanie opłakującej Matki Boskiej, trzymającej na kolanach ciało Jezusa Chrystusa.
• Jedną z najpopularniejszych rzeźb tego typu jest ta z bazyliki św. Piotra w Watykanie, autorstwa Michała Anioła.
• Do motywu tego znajdziesz odniesienie w „Lamencie świętokrzyskim”.

Styl romański:

• Masywne, monumentalne bryły.
• Wykonane z ociosanego kamienia.
• Małe okna.
• Często pełniły funkcję fortyfikacyjną.

Styl gotycki:

• Strzeliste, ostrołukowe budowle o sklepieniach krzyżowo-żebrowych.
• Duże, witrażowe okna.
• Alegoryczna wymowa: budowa na planie krzyża, wpadające światło symbolem obecności Boga, ołtarz na środku (symbol serca Jezusowego).

Deesis:

• Motyw w malarstwie i ikonografii, który polega na przedstawieniu Jezusa w środku obrazu oraz Marii i Jana Chrzciciela jako pośredników.

Danse macabre

• Motyw w malarstwie, który polega na przestawianiu śmierci w sposób alegoryczny.
• Śmierć jako upersonifikowana  kostucha z kosą, która w korowodzie prowadzi przedstawicieli wszystkich stanów społecznych.
• Motyw wiąże się z zagadnieniem demokratyzmu śmierci.

---

---

Literatura

Gatunki literackie

• Pieśń/hymn — liryczny gatunek literacki, o regularnej, stroficznej budowie, zawierająca rymy i dużą liczbę środków stylistycznych; hymn to podniosła pieśń o charakterze religijnym.
• Lament — liryczny gatunek, w którym podmiot liryczny wyraża odczuwany żal i cierpienie, por. z kommos w tragedii antycznej.
• Chanson de geste — „pieśń o czynach”, epicki gatunek literacki, który opisuje czyny ważnych bohaterów, pieśń o czynach stała się podstawą romansu i powieści.
• Średniowieczny dialog — zapis rozmowy o dydaktycznym i moralizatorkim charakterze.
• Kronika — tekst z pogranicza literatury i tekstu historycznego, ma za zadanie przedstawić dzieje minione, często korzysta z zabiegu heroizacji.

Cechy literatury

• Anonimowość — autorzy dzieł literackich nie podpisywali się, gdyż uważali, że tworzą na chwałę Boga (Ad maiorem Dei gloriam) nie swoją (por. z motywem exegi monumentum).
• Tworzona na chwałę Boga — który był najważniejszą wartością.
• Związana z tematyką religijną — pojawiające się motywy biblijne i około biblijne. 
• Moralizatorski (dydaktyczny) charakter — miały pouczać.
• Literatura parenetyczna — ukazująca wzorce osobowe, co wiązało się z dydaktycznym charakterem literatury.

Wzorce osobowe

• Rycerz — etos rycerski zakładał zespół norm określających zachowanie rycerza; obowiązywała go lojalność wobec suwerena; miał zachowywać szacunek do przeciwnika; cenić honor; śmierć na polu walki była dla niego zaszczytem; zadaniem rycerza była obrona słabszych, szerzenie chrześcijaństwa; rozrywką zaś miłość dworna i udział w turniejach.
• Asceta — ktoś, kto trenuje swoje ciało i duszę w znoszeniu trudów życia, dzięki swojej silnej woli opanowuje namiętności i zmierza w ten sposób do zbawienia. Ma także zdolność dokonywania cudów. Środkiem ascezy była fuga mundi – ucieczka od świata, odwrócenie się od niego np. pustelnicze życie.
• Władca — uważano, że władza ziemska pochodzi od Boga – namiestnik Boga, obdarzony częścią jego autorytetu; dobry władca był chrześcijaninem; był sprawiedliwy; bezstronny.

Motywy

• Memento mori — z łac. „pamiętaj o śmierci”, maksyma średniowieczna, przypominająca o nieuchronności i nieprzewidywalności śmierci.
• Ars bene moriendi — z łac. „sztuka dobrego umierania”, zespół rytuałów i przekonań wyznaczonych przez zasady wiary chrześcijańskie, co do przygotowania się do śmierci.
• Danse macabre i demokratyzm śmierci — z łac. „taniec śmierci’, motyw średniowieczny, przedstawiający upersonifikowaną śmierć, jako kostuchę z kosą, która prowadzi w korowodzie przedstawicieli wszystkich stanów społecznych; motyw pojawia się w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.
• Psychomachia — średniowieczny topos literacki, przedstawiajacy walkę sił dobrych ze złymi o duszę człowieka; pojawia się także w romantyzmie (Wielka improwizacja, scena w szpitalu wariatów w „Kordianie”).
•  Topos złotego wieku — określenie czasu szczęścia (już w mitologii greckiej), pokoju, dobrobytu danego społeczeństwa; po złotym wieku następują kolejne: srebrny, brązowy i żelazny (wiek wojen), np. okres panowania Bolesława Chrobrego w „Kronice polskiej”.
•  Motyw katabazy — motyw wędrówki po zaświatach; np. Dante odbywa wędrówkę od najniższego do najwyższego pietra potępionych („Boska komedia”) .

Konwencje literackie

• Groteska — konwencja literacka, która polega na łączeniu ze sobą sprzecznych kategorii estetycznych np. tragizmu i komizmu. Inaczej: złamanie zasady decorum.
• Turpizm — konwencja literacka, która polega na epatowaniu brzydotą w celu wywołaniu szoku estetycznego.

Ważne pojęcia

• Feudalizm – system społeczny oparty na hierarchiczności. Stany społeczne w średniowieczu: chłopstwo, mieszczaństwo, rycerstwo (z którego wywodziła się późniejsza szlachta), dworzanie, duchowieństwo. Feudalizm zakładał uprzywilejowanie wybranych stanów społecznych, podczas gdy inne były wyzyskiwane. 
• Rola łaciny – w średniowieczu językiem intelektualnej części społeczeństwa była łacina. W tym języku tworzono literaturę, spisywano kroniki, dyskutowano na dworach królewskich. 
• Dantejskie sceny – związek frazeologiczny, który ma swoje źródło w literaturze (w „Boskiej komedii”). Oznacza okrutne, brutalne sceny.
• Archaizmy – wyrazy przestarzałe, które wyszły z użycia (leksykalne) lub zmieniły formę (fleksyjne, fonetyczne, składniowe) bądź znaczenie.

Jeśli chcesz powtórzyć epoki, lektury, motywy i konteksty kup:

---

---