Średniowiecze (V-XV w.)
Średniowiecze (V–XV wiek) to epoka zdominowana przez teocentryzm, czyli przekonanie, że centrum świata i wszelkiej refleksji jest Bóg. Życie człowieka postrzegano jako drogę do zbawienia, a celem było osiągnięcie życia wiecznego. Literaturę i kulturę kształtował Kościół: powstawały kazania, hagiografie (żywoty świętych), pieśni religijne i kroniki. Ważnymi ideami były uniwersalizm (jeden język — łacina; jedna religia; wspólnota kultury europejskiej) oraz porządek feudalny określający stosunki społeczne. Człowieka ujmowano w modelach wzorcowych: asceta–święty, rycerz, władca idealny. Styl epoki opierał się na symbolice, alegorii i dwutorowości kultury — elitarnej łacińskiej i ludowej. Kończy ją kryzys religijny, rozwój miast i początki renesansu.
Omówienie wszystkich epok znajdziesz tutaj:
Średniowiecze – powtórzenie wiadomości
Uporządkowana w tabelach wiedza ze wszystkich epok literackich
Ramy czasowe i tło historyczne
Ramy czasowe:
- V – XV wiek.
- 476 – 1453 — upadek Cesarstwa Zachodniorzymskiego — upadek Cesarstwa Bizantyjskiego.
Tło historyczne:
- 313 – Edykt Mediolański rzymskiego cesarza Konstantyna Wielkiego (zezwolenie chrześcijanom na swobodę kultu religijnego).
- 392 – Teodozjusz Wielki ustanawia chrześcijaństwo religią obowiązującą w Cesarstwie.
- 966 – chrzest Polski przyjęty przez Mieszka I.
- 1450- wynalezienie ruchomej czcionki przez Jana Gutenberga.
- 1492 odkrycie Ameryki przez Krzysztofa Kolumba.
Nazwa
- Nazwa nadana przez autorów XV i XVI wieku, którzy wiekami pośrednimi nazywali te pomiędzy antykiem, a czasami im współczesnymi.
- Media aetas/medium aevum — okres pośredni.
- Początkowo nazwa miała znaczenie negatywne, podkreślała mroczny okres głębokiego kryzysu, z którego Europa podniosła się dopiero w renesansie.
Twórcy
- Gall Anonim „Kronika Polska”
- Wincenty Kadłubek „Kroniki Polskie”
- Jan Długosz „Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego”
- John Milton „Raj utracony”
- Św. Augustyn „Wyznania”
- Św. Tomasz „Summa Teologiczna”
- Francois Villon „Wielki testament”
- Dante Alighieri „Boska komedia”
Filozofia
Św. Augustyn:
- Dualizm duszy i ciała – ciało jako grzeszna część ludzkiej natury, a dusza jako cząstka wieczna.
- Zło jest brakiem dobra, wszędzie tam, gdzie nie ma Boga (dobra) panuje zło.
- W dziejach ludzkości toczy się walka „Civitas Dei” (miasta Bożego) z „Civitas terrena” (miastem ziemskim).
- „Wyznania”.
Św. Tomasz:
- Hierarchiczność świata i drabina bytów.
- Człowiek jako istota wybrana przez Boga, usytuowana pomiędzy aniołami a zwierzętami.
- Tomasz podał 5 racjonalnych dowodów na istnienie Boga, m.in. z ruchu, z przyczyny, z konieczności.
- „Summa teologiczna”
Św. Franciszek:
- Miłość do świata i radość życia.
- Wszystko, co stworzył Bóg jest dobre.
- Bóg jest obecny we wszystkich stworzeniach – zwięrzęta określał jako braci mniejszych.
- Odrzucał skrajny dualizm ciała i duszy.
- Ubóstwo nie musi być tylko cierpieniem.
- Ubóstwo jako naśladowanie Chrystusa – występował przeciwko bogaceniu się Kościoła.
Teocentryzm – Założenie, że Bóg jest najważniejszą istotą, stojąca w centrum wszechświata.
Uniwersalizm średniowieczny – wspólnota religii (chrześcijaństwo), języka (łacina) i ustroju (monarchia) w całej średniowiecznej Europie.
Dualizm – podkreślanie podziału na duszę i ciało, z dążeniem do podporządkowania spraw cielesnych dobru duchowemu.
Sztuka
Pietà
- Ukazywanie opłakującej Matki Boskiej, trzymającej na kolanach ciało Jezusa Chrystusa.
- Jedną z najpopularniejszych rzeźb tego typu jest ta z bazyliki św. Piotra w Watykanie, autorstwa Michała Anioła.
- Do motywu tego znajdziesz odniesienie w „Lamencie świętokrzyskim”.
Styl romański:
- Masywne, monumentalne bryły.
- Wykonane z ociosanego kamienia.
- Małe okna.
- Często pełniły funkcję fortyfikacyjną.
Styl gotycki:
- Strzeliste, ostrołukowe budowle o sklepieniach krzyżowo-żebrowych.
- Duże, witrażowe okna.
- Alegoryczna wymowa: budowa na planie krzyża, wpadające światło symbolem obecności Boga, ołtarz na środku (symbol serca Jezusowego).
Deesis:
- Motyw w malarstwie i ikonografii, który polega na przedstawieniu Jezusa w środku obrazu oraz Marii i Jana Chrzciciela jako pośredników.
Danse macabre
- Motyw w malarstwie, który polega na przestawianiu śmierci w sposób alegoryczny.
- Śmierć jako upersonifikowana kostucha z kosą, która w korowodzie prowadzi przedstawicieli wszystkich stanów społecznych.
- Motyw wiąże się z zagadnieniem demokratyzmu śmierci.
Średniowiecze – powtórzenie wiadomości
5 spotkań na żywo, dzięki którym nauczysz się unikalnego schematu, który gwarantuje +30 punktów z rozprawki!
Literatura
Gatunki literackie
- Pieśń/hymn — liryczny gatunek literacki, o regularnej, stroficznej budowie, zawierająca rymy i dużą liczbę środków stylistycznych; hymn to podniosła pieśń o charakterze religijnym.
- Lament — liryczny gatunek, w którym podmiot liryczny wyraża odczuwany żal i cierpienie, por. z kommos w tragedii antycznej.
- Chanson de geste — „pieśń o czynach”, epicki gatunek literacki, który opisuje czyny ważnych bohaterów, pieśń o czynach stała się podstawą romansu i powieści.
- Średniowieczny dialog — zapis rozmowy o dydaktycznym i moralizatorkim charakterze.
- Kronika — tekst z pogranicza literatury i tekstu historycznego, ma za zadanie przedstawić dzieje minione, często korzysta z zabiegu heroizacji.
Cechy literatury
- Anonimowość — autorzy dzieł literackich nie podpisywali się, gdyż uważali, że tworzą na chwałę Boga (Ad maiorem Dei gloriam) nie swoją (por. z motywem exegi monumentum).
- Tworzona na chwałę Boga — który był najważniejszą wartością.
- Związana z tematyką religijną — pojawiające się motywy biblijne i około biblijne.
- Moralizatorski (dydaktyczny) charakter — miały pouczać.
- Literatura parenetyczna — ukazująca wzorce osobowe, co wiązało się z dydaktycznym charakterem literatury.
Wzorce osobowe
- Rycerz — etos rycerski zakładał zespół norm określających zachowanie rycerza; obowiązywała go lojalność wobec suwerena; miał zachowywać szacunek do przeciwnika; cenić honor; śmierć na polu walki była dla niego zaszczytem; zadaniem rycerza była obrona słabszych, szerzenie chrześcijaństwa; rozrywką zaś miłość dworna i udział w turniejach.
- Asceta — ktoś, kto trenuje swoje ciało i duszę w znoszeniu trudów życia, dzięki swojej silnej woli opanowuje namiętności i zmierza w ten sposób do zbawienia. Ma także zdolność dokonywania cudów. Środkiem ascezy była fuga mundi – ucieczka od świata, odwrócenie się od niego np. pustelnicze życie.
- Władca — uważano, że władza ziemska pochodzi od Boga – namiestnik Boga, obdarzony częścią jego autorytetu; dobry władca był chrześcijaninem; był sprawiedliwy; bezstronny.
Motywy
- Memento mori — z łac. „pamiętaj o śmierci”, maksyma średniowieczna, przypominająca o nieuchronności i nieprzewidywalności śmierci.
- Ars bene moriendi — z łac. „sztuka dobrego umierania”, zespół rytuałów i przekonań wyznaczonych przez zasady wiary chrześcijańskie, co do przygotowania się do śmierci.
- Danse macabre i demokratyzm śmierci — z łac. „taniec śmierci’, motyw średniowieczny, przedstawiający upersonifikowaną śmierć, jako kostuchę z kosą, która prowadzi w korowodzie przedstawicieli wszystkich stanów społecznych; motyw pojawia się w „Rozmowie Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.
- Psychomachia — średniowieczny topos literacki, przedstawiajacy walkę sił dobrych ze złymi o duszę człowieka; pojawia się także w romantyzmie (Wielka improwizacja, scena w szpitalu wariatów w „Kordianie”).
- Topos złotego wieku — określenie czasu szczęścia (już w mitologii greckiej), pokoju, dobrobytu danego społeczeństwa; po złotym wieku następują kolejne: srebrny, brązowy i żelazny (wiek wojen), np. okres panowania Bolesława Chrobrego w „Kronice polskiej”.
- Motyw katabazy — motyw wędrówki po zaświatach; np. Dante odbywa wędrówkę od najniższego do najwyższego pietra potępionych („Boska komedia”) .
Konwencje literackie
- Groteska — konwencja literacka, która polega na łączeniu ze sobą sprzecznych kategorii estetycznych np. tragizmu i komizmu. Inaczej: złamanie zasady decorum.
- Turpizm — konwencja literacka, która polega na epatowaniu brzydotą w celu wywołaniu szoku estetycznego.
Ważne pojęcia
- Feudalizm – system społeczny oparty na hierarchiczności. Stany społeczne w średniowieczu: chłopstwo, mieszczaństwo, rycerstwo (z którego wywodziła się późniejsza szlachta), dworzanie, duchowieństwo. Feudalizm zakładał uprzywilejowanie wybranych stanów społecznych, podczas gdy inne były wyzyskiwane.
- Rola łaciny – w średniowieczu językiem intelektualnej części społeczeństwa była łacina. W tym języku tworzono literaturę, spisywano kroniki, dyskutowano na dworach królewskich.
- Dantejskie sceny – związek frazeologiczny, który ma swoje źródło w literaturze (w „Boskiej komedii”). Oznacza okrutne, brutalne sceny.
- Archaizmy – wyrazy przestarzałe, które wyszły z użycia (leksykalne) lub zmieniły formę (fleksyjne, fonetyczne, składniowe) bądź znaczenie.