W 2026 roku na maturze rozszerzonej z języka polskiego może pojawić się temat o narracji.
Dlatego przygotowałam dla Ciebie przykładową realizację tego zadania.
Rola narracji w budowaniu znaczeń utworu literackiego. Rozważ sposoby i funkcje narracji. W pracy odwołaj się do:
- lektury obowiązkowej
- wybranych tekstów literackich
- wybranego kontekstu
Pełne opracowanie terminów literackich znajdziesz w mojej notatce PDF, w której znajdziesz szczegółowe informacje o filozofii, gatunkach literackich, wzorcach osobowych epoki itd.
Gotowa rozprawka:
! Pogrubioną czcionką zaznaczyłam zdania analityczne.
! Tezę oraz kontekst zostały podkreślone linią.
Narracja jest jednym z najważniejszych elementów konstrukcji utworu literackiego, ponieważ decyduje nie tylko o sposobie przedstawienia wydarzeń, lecz także o jego interpretacji. To narrator wybiera perspektywę, selekcjonuje informacje i nadaje im określone znaczenie. W zależności od zastosowanego typu narracji odbiorca może postrzegać rzeczywistość jako obiektywną lub subiektywną, jednoznaczną lub wieloznaczną. Różne sposoby prowadzenia narracji pełnią istotne funkcje i w znaczący sposób wpływają na wymowę utworu, umożliwiając zarówno ukazanie mechanizmów rządzących światem, jak i pogłębioną analizę psychiki bohatera. Opinia ta znajduje potwierdzenie przede wszystkim w dziełach epoki realizmu, takich jak: „Lalka”, „Pani Bovary” i „Zbrodnia i kara”.
Pierwszym przykładem literackim potwierdzającym postawioną we wstępie tezę jest powieść realistyczna pt. „Lalka” Bolesława Prusa, w której zastosowano dwugłos narracyjny – narrację auktorialną oraz pamiętnikarską. Narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący przedstawia szeroką panoramę społeczeństwa, ukazując relacje między warstwami społecznymi, mechanizmy ekonomiczne i zależności historyczne. Z tym typem prezentowania wydarzeń mamy do czynienia w większości rozdziałów powieści, kiedy jesteśmy informowani na temat życia codziennego bohaterów. To opisy dnia: subiektów (opis otwierania sklepu), arystokracji (opis sześciopokojowego mieszkania Łęckich czy próżniaczego stylu życia tej grupy, jak chociażby charakterystyka barona Krzeszowskiego jako hazardzisty) czy lumpenproletariatu (opis Powiśla jako dzielnicy nędzy i rozkładu). Dzięki temu czytelnik otrzymuje względnie obiektywny obraz rzeczywistości. Uwidocznione zostają przede wszystkim różnice klasowe, które Prus traktuje jako chorobę współczesnego mu społeczeństwa. Codzienność różnych grup społecznych wygląda bowiem diametralnie różnie.
Jednocześnie wprowadzenie do powieści „Pamiętników starego subiekta” powoduje zmianę perspektywy – Ignacy Rzecki jako narrator pierwszoosobowy opisuje wydarzenia w sposób subiektywny, filtrując je przez własne emocje i przekonania z minionej epoki. W perspektywie indywidualnej, jako anachroniczne zostają przedstawione przede wszystkim wartości romantyczne. To właśnie subiekt w sklepie Wokulskiego jest ostatnim romantykiem, który idealizuje zachowania głównego bohatera powieści — kupca galanteryjnego. Jego interpretacje często rozmijają się z rzeczywistością, ukazywaną przez narratora auktorialnego. Okazuje się bowiem, że Stanisław Wokulski nie jest zainteresowany polityką (choć w przeszłości brał udział w powstaniu styczniowym), a miłością do arystokratki — Izabeli Łęckiej. Ów błąd w ocenie świata, który dla czytelnika jest jasny od początku, ma na celu pokazać, że świat dawnych wartości już przeminął, a przywiązanie do romantycznych idei, takich jak: bonapartyzm, miłość rozumiana jako komunia dusz oraz idealizacja innych osób już dawno stracił na aktualności.
Jak widzimy więc, zestawienie tych dwóch sposobów narracji pełni funkcję interpretacyjną (buduje znaczenia w dziele literackim) – pozwala ukazać rozdźwięk między obiektywnym obrazem świata a jego idealizowanym postrzeganiem, co prowadzi do wniosku, że jedną z przyczyn nieskuteczności działań bohaterów jest właśnie anachroniczny, romantyczny sposób myślenia. Warto powiem podkreślić, że w ocenie Prusa przyczyną niepowodzeń postulatów pozytywistycznych (praca u podstaw, praca organiczna) były właśnie: dezintegracja społeczeństwa i kult romantyzmu.
Innym przykładem literackim, który potwierdza znaczącą rolę narracji jest powieść naturalistyczna pt. „Pani Bovary” Gustave’a Flauberta, w której zastosowano narrację personalną, pozwalającą na ścisłe związanie opisu świata z perspektywą bohaterki. Narrator formalnie zachowuje dystans, jednak ukazuje rzeczywistość przez pryzmat świadomości Emmy, jej marzeń i wyobrażeń. Dzięki temu odbiorca doświadcza świata tak, jak widzi go bohaterka – jako przestrzeni niespełnionych pragnień i iluzji. Flaubert wykorzystuje tę technikę m.in. poprzez ironię i kontrast między wyobrażeniami a rzeczywistością. Widzimy to chociażby przy okazji ukazywaniu spotkań Emmy ze swoimi kochankami: Rudolfem Boulangerem i Leonem Dupuisem. Kiedy wspólne przejażdżki konne lub spotkania w Hotelu Bulońskim są prezentowane z perspektywy Emmy, czytelnik rozumie zachowanie głównej bohaterki. Proza życia, której nie akceptuje kobieta, zostaje bowiem pokazana w przejaskrawiony sposób. Narrator opisuje nam silne uczucia pani Bovary, to, że czuje się ona nieszczęśliwa i niespełniona w małżeństwie z prowincjonalnym lekarzem. Miasteczko, w której przyszło jej żyć jest dodatkowo pozbawione wielkich wydarzeń, spektakularnych spotkań czy ciekawych ludzi. Z psychologicznego punktu widzenia jej wybory zostają więc niejako usprawiedliwione. Postać staje się dzięki temu bardziej wiarygodna, a nie pomnikowa i nieautentyczna, jak było to w typowiej dla okresu realizmu literaturze tendencyjnej czy literaturze romantycznej. Jednocześnie dla czytelnika jest jasne, że punkt widzenia bohaterki jest znacząco różny od tego, jak postrzega ją otoczenie, czy wspomnieni wyżej kochankowie. Narracja personalna jest bowiem także zastosowana w odniesieniu do perspektywy Rudolfa czy Leona. Czytamy, że na pewnym etapie romansu każdy z nich chce zakończyć niewygodną relację z Emmą. Taki sposób opowieści dodatkowo buduje sympatię, a nawet współczucie wobec głównej bohaterki powieści.
Na podstawie opisanego przykładu możemy zatem powiedzieć, że narracja personalna pełni w utworze funkcję demaskującą – ujawnia mechanizm samooszukiwania się bohaterki i pokazuje, że jej tragedia wynika nie tyle z warunków zewnętrznych, ile z nierealistycznego sposobu postrzegania świata. W efekcie wymowa utworu koncentruje się na krytyce romantycznych złudzeń i mieszczańskiej mentalności, ale jednocześnie pokazuje nam uniwersalną prawdę na temat człowieka — każdy z nas jest marzycielem, który pragnie w życiu czegoś więcej niż nudna i zwyczajna codzienność. Warto w tym momencie przywołać pojęcie bowaryzmu, ponieważ to właśnie od nazwiska Emmy Bovary wzięło się określenie, nazywające postawę ciągłego niezadowolenia ze swojej sytuacji życiowej.
Najpełniej jednak znaczenie narracji ujawnia się w „Zbrodni i karze” Fiodora Dostojewskiego, będącej przykładem powieści polifonicznej. Zgodnie z koncepcją Michaiła Bachtina utwór ten charakteryzuje się wielogłosowością – bohaterowie posiadają autonomiczne światopoglądy, które nie są podporządkowane jednemu nadrzędnemu narratorowi. Sposób opowiadania nie narzuca jednoznacznej oceny wydarzeń, lecz oddaje głos różnym postaciom, których idee pozostają ze sobą w konflikcie. Tytułową zbrodnię definiujemy i oceniamy zatem z perspektywy Rodiona, Sonii i Swidrygajłowa.
Dzięki zastosowaniu monologów wewnętrznych i mowy pozornie zależnej czytelnik ma dostęp do procesu myślenia Raskolnikowa (głównego bohatera powieści, żyjącego w nędzy byłego studenta prawa, który dopuszcza się podwójnego morderstwa w imię wyznawanej ideologii) oraz jego wewnętrznych rozdarć. Dostojewski prezentuje nam w ten sposób skomplikowaną naturę człowieka i to, że przekonania na własny temat mogą nie pokrywać się z faktycznym stanem rzeczy — bohater ma się za jednostkę niezwykłą, co okazuje się nieprawdą (tak jak inni, odczuwa wyrzuty sumienia, choć dzieje się to na poziomie nieświadomym). Postrzeganie zbrodni jako próby samego siebie okazuje się zatem wysiłkiem ponad możliwości psychiczne bohatera.
Inne spojrzenia na główny problem powieści zostaje zaprezentowane z perspektywy Sonii (osiemnastoletniej córki alkoholika Marmieładowa, nakłonionej przez macochę do prostytucji, przed którą Rodion przyznaje się do winy). Narrator opowiada o dziewczynie jako postaci chrystusowej, dla której zbrodnia jest przede wszystkim grzechem. W ten sposób Dostojewski umożliwia wydobycie głębszego sensu chrześcijańskiej idei odkupienia.
Trzecią perspektywą narracyjną w powieści pt. „Zbrodnia i kara” jest ocena dokonanego zabójstwa przez Arkadiusza Swidrygajłowa (prawdopodobnego mordercy żony — Marfy Pietrownej i człowieka o skłonnościach pedofilskich). Ukazanie tej postaci jako wcielenia zła (opisy spotkań z Dunią i nieletnią narzeczoną) pełni w powieści funkcję zaprezentowania odwróconego portretu Raskolnikowa. Autor chce nam dowieść, że jeśli Rodion się nie nawróci, jego losy zakończą się tak jak w przypadku nachalnego adoratora Duni (siostry Rodiona) — pod względem moralnym upadnie tak nisko, że nie będzie się w stanie już podnieść i konieczna stanie się samodzielna eliminacja ze świata (samobójstwo).
A zatem, polifoniczny charakter narracji, wykorzystany w tekście Dostojewskiego, pełni funkcję problematyzującą – ukazuje złożoność ludzkiej psychiki. Jako powieść psychologiczna utwór ten wykorzystuje narrację do analizy świadomości bohaterów, co pozwala ukazać, że zbrodnia nie jest jedynie czynem społecznym, lecz przede wszystkim dramatem wewnętrznym jednostki i grzechem. Dzięki narracji wielogłosowej zdecydowanie bardziej wybrzmiewa postulat konieczności nawrócenia się zlaicyzowanego społeczeństwa rosyjskiego drugiej połowy XIX wieku.
Podsumowując, sposób prowadzenia narracji stanowi jeden z kluczowych elementów organizujących sens utworu literackiego, ponieważ nie tylko porządkuje przedstawiane wydarzenia, lecz przede wszystkim ukierunkowuje ich interpretację. To właśnie poprzez dobór perspektywy narracyjnej autor może modelować sposób postrzegania rzeczywistości przez odbiorcę, czyniąc ją bardziej złożoną, niejednoznaczną lub subiektywnie przefiltrowaną. Analiza przywołanych utworów pokazuje, że różne typy narracji pełnią odmienne, lecz równie istotne funkcje: mogą demaskować złudzenia i błędy poznawcze bohaterów, ukazywać rozdźwięk między wyobrażeniem a rzeczywistością, a także odsłaniać wielowymiarowość ludzkiej psychiki oraz konflikt różnych systemów wartości. W efekcie narracja nie jest jedynie narzędziem opisu, lecz środkiem pozwalającym dotrzeć do głębszych sensów dzieła — zarówno w wymiarze społecznym, jak i egzystencjalnym czy moralnym.